"Z własnego natchnienia parafianie nowodworscy, choć nieliczni, bo zaledwie około 3000 liczący obojga płci, postanowili własnym kosztem odbudować kościół całkowicie już z muru, i znacznie go rozszerzyć i podwyższyć, przyozdobiwszy wieżycami, wysokości 15 sążni, w stylu gotyckim" - pisał w 1879 roku Eustachy Jahilnicki.
Parafię w Nowym Dworze założył w 1504 roku wielki książę litewski Aleksander Jagiellończyk. On też ufundował kościół, pod wezwaniem Jana Chrzciciela, co miałoby świadczyć o tym, że większość osadników stanowili katoliccy Litwini, bowiem w tamtym czasie niewielu tu docierało osadników z Mazowsza. Świątynię później rozbudowano i dobudowano dwie kaplice, jedną murowaną, drugą drewnianą.
Według informacji z końca XVII wieku prezbiterium i zakrystia były murowane, a główny korpus nowodworskiego kościoła - drewniany. Po odnowieniu i remoncie (działo się to po 1674 roku) został on konsekrowany przez biskupa Mikołaja Słupskiego w czasie wizytacji. Działo się to 10 sierpnia 1679 roku - czytamy na stronie archibial.pl.
W połowie XIX w. świątynia była bardzo zniszczona. Zaczęto starania o pozwolenie na odbudowę. W 1877 roku rozpoczęły się prace budowlane. Zostawiono murowane prezbiterium, kaplicę Przemienienia Pańskiego i zakrystię, a części drewniane rozebrano i zbudowano z cegły. Przebudowany i powiększony kościół miał 30 metrów długości i 15 metrów szerokości oraz dwie wieże. W prace budowlane był bardzo zaangażowany Kazimierz Eynarowicz, właściciel majątku Kudrawka. Być może był on nawet kierownikiem robót. W latach 20-tych XX w. ks. proboszcz Józef Lipiński przeprowadził remont kościoła po zniszczeniach z czasów pierwszej wojny światowej, dobudował też drugą zakrystię. Dzięki jego staraniom rodziny Tomaszewskich i Łajkowskich ufundowały trzy nowe dzwony - podaje portal Archidiecezji Białostockiej.
Wokół świątyni znajdują się stare nagrobki. Wspomina o nich ksiądz Józef Lipski w opisie kościoła nowodworskiego z 1927 roku (cytat za książką - Ks. Tadeusz Krahel "Nowy Dwór. Dzieje parafii rzymskokatolickiej 1504-2004". Białystok 2004): "W ślad za przejściem frontu (podczas i wojny światowej - przyp. red.) cała parafia była usiana mogiłami rosyjskimi i trochę niemieckimi. Przy kościele na cmentarzu w rogu od rynku pogrzebano 48 zabitych Rosjan i 30 Niemców. Także przy [krzyżu] jubileuszowym [tysiąc]trzechsetlecia Chrześcijaństwa pogrzebano dwie dziewczyny z Bieniowców i z kolonii Rogacze zastrzelonych przez Niemców przy rabunkach. Także pogrzebany Tomaszewski Jan, właściciel majątku Bobry Wielkiej (czytaj tekst Bobra Wielka przyciągała artystów [FOTO]), zamordowany przez bolszewików na cmentarzu prawosławnym. Przerąbano mu głowę wzdłuż czoła, w nocy z 23 na 24 lipca 1920 roku. Dnia 20 lipca bolszewicy napadli na Nowy Dwór i plebanię, wzięli wówczas na plebanii będących braci Jana i Tadeusza Tomaszewskich i Kazimierza Docha i wraz w plebalnialnym ganku wydali wyrok na stracenie w nocy. Tadeusz Tomaszewski uciekł spod szabli bolszewickiej, a pierwszemu Janowi ścięto głowę. Kazimierza Dochę ciężko ranionego zostawili."
Przy świątyni znajduje się barokowa dzwonnica z XVIII wieku. Stoi tu też żeliwny nagrobek z 1845 roku. Niedawno ustawiono zaś pamiątkowy pomnik poświęcony zamordowanemu w Katyniu Janowi Sobolewskiemu. Urodził się on w luty 1897 roku w pobliskich Lojstrach. Podczas wony polsko-bolszewickiej walczył w 42 Pułku Piechoty, stacjonującym później w Białymstoku. Sobolewski był kierownikiem szkoły w Sylwanowcach, powiat augustowski. Podczas wojny obronnej 1939 roku walczył wcielony do baonu ON "Brasław", który stacjonował w pobliżu granicy z Łotwą. O symboliczny nagrobek Sobolewskiego dba nowodworska drużyna harcerska.
(is)
W kościele w Nowym Dworze. Zdjęcia: