Rozmowa z doktorem Piotrem Guzowskim, historykiem z Uniwersytetu w Białymstoku zajmującym się m.in. dziejami średniowiecza - o Jaćwingach, ich kulturze i tragicznym końcu.
Co można powiedzieć o początkach Jaćwieży?
- Przywędrowali tu z innymi Bałtami. Wiemy o nich jednak stosunkowo niewiele, nie pozostawili po sobie źródeł pisanych. W źródłach polskich pojawiają się późno jako Jaćwingowie. Polscy kronikarze zaczęli ich odróżniać od Prusów lub innych pogan - tak bowiem ich określano - dopiero od końca XIII wieku, a więc gdy Jaćwież przestała już istnieć. Długosz także o nich wspominał, a było to już w XV wieku. Brak rozróżnienia tego ludu od innych plemion powodował, że Jaćwingowie wtapiali się w tło. W źródłach ruskich spotyka się też zaledwie kilka wzmianek.
Można przyjąć, że Jaćwingowie mieli organizację podobną do pruskiej, że byli na poziomie rozwoju przedpaństwowego. Mamy zaledwie szczątki informacji.
Jaki obszar zasiedlali Jaćwingowie?
- Można próbować zlokalizować ich między Narwią, Niemnem a ziemiami zamieszkanymi przez Prusów, w okolicach dzisiejszego Ełku. Natomiast jak daleko sięgało to w stronę litewską - trudno powiedzieć, bowiem nie można mówić o stałych i wyraźnych granicach. Mendog (władca litewski, ok. 1203 - 1263 - red.), który w swoich dokumentach wymienia, że jest panem Jaćwieży, opisuje różne tereny. Nie sprawował on jednak faktycznej władzy nad tymi plemionami. Opisuje to na zasadzie kreowania swojej wielkości.
Ilu Jaćwingów żyło na tym terenie? Mówi się o 60-70 tysiącach ludzi...
- To jest dosyć racjonalne szacowanie. Ale pewności oczywiście nie ma. Populacja plemion jaćwieskich nie mogła być duża. Po pierwsze, szybko została wchłonięta. A po drugie, wygląda na to, że były to plemiona na wczesnym poziomie organizacji. To były raczej oddzielnie funkcjonujące grupy. Fakt, że po podboju Jaćwingów Krzyżakom udało się ich przesiedlić, wskazuje na to, że była ich stosunkowo niewielu. Gdy jednak popatrzymy na potencjał sąsiednich krajów, już dobrze zorganizowanych... Księstwo mazowieckie nie było dużo większe. Ludność całej Polski liczyła wtedy około miliona osób.
To że Jaćwingowie nagle zaczęli prowadzić wyprawy łupieżcze, może świadczyć o próbie organizacji społecznej, o tym, że pojawiają się wodzowie plemienni i formując drużyny, zaczynają tworzyć zręby państwowości.
Właśnie. Dlaczego Jaćwingowie toczyli walki w zasadzie ze wszystkimi sąsiadami? Wyprawiali się się na Rusinów, na Mazowsze, w głąb Polski. Podczas powstań pruskich Skomand wyruszył ze swoimi wojami aż nad Wisłę...
- Mamy do czynienia z sytuacją, gdy sąsiednie organizmy państwowe albo dopiero powstają, jak Litwa, albo są stosunkowo małe - jak Ruś czy Polska rozbite na dzielnice. Jest pewien etap w organizacji przedpaństwowej. Najpierw są więc klany rodowe, które funkcjonują oddzielnie. W pewnym momencie na czoło plemion wstępują wodzowie. To jest naturalne - żeby wódz utrzymał władzę, musi swoim wojownikom zapewnić środki utrzymania. Pamiętajmy, to było prymitywne społeczeństwo. Tam nie było jeszcze gospodarki pieniężnej, ani wymiany pieniężno-towarowej. A więc najprostszym sposobem jest organizacja wypraw łupieżczych. To jest dokładnie to samo, co działo się w Polsce za panowania Mieszka I, Bolesława Chrobrego czy Bolesława Śmiałego, którzy musieli utrzymać drużynę i zapewnić jej bogactwa. Dopiero z czasem to się zmieniało.
Inna rzecz, że Jaćwingowie mieli skłonności do wojaczki. Konrad Mazowiecki płacił im, używał ich jako wojsk najemnych. To wynika z polskich źródeł.
Dwa ważne wydarzenia z dziejów Jaćwieży, o których wiemy na pewno, to bitwa gdzieś w okolicach dzisiejszego Wasilkowa, gdy Jaćwingowie zostali pobici po jednym z najazdów i wyrżnięci przez Bolesława Wstydliwego, a druga to najazd krzyżacki na ziemie dzisiejszej Suwalszczyzny i deportacja pozostałej przy życiu ludności na Sambię...
- Te dwa wydarzenia sprawiają, że Jaćwingowie nie pojawiają się już jako aktywny element napadów na Ruś czy Polskę. Bolesław Wstydliwy (1226-1279 - red.) próbował zorganizować ogólnopolską wyprawę na Jaćwież. Wcześniejsze akcje Konrada Mazowieckiego, jego synów, Kazimierza Kujawskiego miały charakter bardzo lokalny i nie miały one takiego znaczenia. Natomiast Bolesław Wstydliwy starał się zorganizować dużą wyprawę i ona się udała. Trzeba przy tym pamiętać, że Jaćwież była naciskana z każdej strony. To wszystko było po prostu bez przyszłości.
Jeśli chodzi o Krzyżaków, to dysproporcja w organizacji armii i w sile była tak duża, że to musiało się tak skończyć. Wiadomo, że w tym momencie Krzyżacy byli już znacznie silniejsi niż książęta polscy czy ruscy i oni zaczęli dominować na tych ziemiach. Na osłabioną walkami Jaćwież spadła siła nie do powstrzymania, która wcześniej poradziła sobie z Prusami...
...a Jaćwież to była taka wisienka na torcie...
- Taki dodatek. Gdy Krzyżacy podporządkowali sobie Prusy, to dopóki nie napotkali silnego oporu litewskiego czy ruskiego, tak daleko próbowali rozszerzyć swoją władzę. Nie pamiętam jak opisał te wydarzenia Piotr z Dusburga...
Wspomina, że po podboju gródków jaćwieskich na tych terenach nastała pustka...
- Tak, mówi się o tak zwanej pustce osadniczej. Tę ludność po prostu przesiedlono do południowej Sambii.
Dlaczego przez kilkaset lat, od końca XIII wieku do XV wieku, nie mieszkali tu w ogóle ludzie?
- To tereny pogranicza, gdzie cały czas trwają walki. Sukces Krzyżaków polegał na tym, że ludność pruską wprzężono w struktury państwa typowo feudalnego. Sprowadzono kolonistów, wymieszano z autochtonami. To mogło się powieść na ternach w miarę spokojnych, daleko od wojny. Tymczasem tereny pogranicza były zawsze słabo zasiedlone. Inna sprawa, że Krzyżacy mogli się obawiać, iż nie są to tereny bezpieczne dla ich państwa, a ludność miejscowa nie jest pewna, może poprzeć np. Litwinów. Stąd tendencja do przesiedlania podbitych plemion w głąb terytorium. A pustka osadnicza... Poziom prowadzenia wojen był naprawdę bardzo duży. Mamy w źródłach informację, że kasztelania wiska stoi opustoszała, bowiem nikt nie chce tam zamieszkać, bo ciągle ktoś na tych ludzi napada. Konflikty Polski z Litwinami trwały niemal bez przerwy.
Co wiemy o grodach jaćwieskich?
- W tekstach mamy informację, że są one małe i nie były używane jako grody obronne. W momencie, kiedy na Jaćwież wchodziły wojska ruskie, litewskie czy mazowieckie, ludność miejscowa rozpraszała się po lasach. Dopiero później, w drugiej połowie XIII wieku, zaczęły być one używane do obrony, toczyła się o nie walka.
Do naszych czasów dotrwał dokument Konrada Mazowieckiego, w którym książę nadaje pod Warszawą wieś pewnemu rycerzowi, który wziął do niewoli siedmiu wodzów jaćwieskich i musieli się oni wykupić 700 grzywnami srebra. To olbrzymie sumy i nie za bardzo w to wierzę. Ale zapewne autorowi chodziło o to, żeby powiedzieć, iż było to bardzo dużo. Jeżeli Jaćwingowie posiadali na tyle duże bogactwo, że byli w stanie wykupywać się z niewoli, to skarby te musiały być gdzieś przechowywane. Być może grody poszczególnych wodzów temu właśnie służyły.
Co pozostało nam po Jaćwingach?
- Są grodziska. Ale bardziej trwałe są chyba nazwy miejscowości, nazwy rodów, niektóre nazwiska, które przetrwały do dzisiaj. A w sensie materialnym... Proste przypisanie do pewnej kultury nie zawsze jest możliwe.
Dziękuję za rozmowę.
Notował: (kr)
Czytaj też:
Skomand, wódz Sudawów. Walczył z Krzyżakami, później im służył