Wiosną 1944 roku zaczęło się odczuwać oznaki nadciągającej od wschodu zawieruchy wojennej. Na głównej ulicy miasta pojawili się uciekinierzy. Całymi dniami ciągnęły przez Sokółkę kolumny wozów z ludźmi i dobytkiem. Skąd szli? Nie wiem. Byłem za młody, aby się tym interesować - publikujemy kolejną część wspomnień mieszkańca Sokółki, która mówi o wydarzeniach z 1944 roku.
Wozy ciągnęły różnej maści konie, kucyki a nawet wielbłądy! My dzieciaki przyglądaliśmy się temu korowodowi zwierząt i wozów. Największy podziw budziły wielbłądy. Skąd się wzięły te egzotyczne zwierzęta na zimnej północy? Ludzie czuli lęk i obawę przed tymi wygnańcami, którzy musieli gdzieś nocować, wypasać swoje zwierzęta pociągowe i samemu zdobyć pożywienie. Nazywali ich z ruska "bieżeńcami", a najczęściej słyszało się, że są to "własowcy". Te określenia uciekinierów o niczym nam nie mówiły.
Wraz z uciekinierami pojawiły się choroby, a szczególnie świerzb i wszy. Świerzb przenosił się z jednych na drugich. Rodzice smarowali nas jakąś szarą, cuchnąca maścią, która skutecznie zwalczała tę chorobę. Dokuczały też wszy. W ruch szły gęste grzebienie, ścinanie włosów na zero, wygrzewanie odzieży w piecach chlebowych. Każdy z dzieciaków przeszedł świerzb i zapoznał się z dokuczliwością, jaką sprawiały wszy we włosach i w odzieży.
W lipcu Rosjanie rozpoczęli nocne naloty bombowe na Białystok. Rano rodzice rozmawiali między sobą o tych bombardowaniach, że ziemia drżała i były widoczne łuny pożarów. Po całym dniu hasania spaliśmy kamiennym snem i nie słyszeliśmy warkotu lecących samolotów i wybuchów ciężkich bomb. Prosiliśmy rodziców, aby nas w nocy obudzili, bo byliśmy ciekawi tych bombardowań. Nasza ciekawość została zaspokojona. Początkowo przetoczył się po ciemnym niebie, na kierunku południowo-wschodnim, pomruk przelatujących samolotów. Po pewnym czasie, bardzo daleko pojawiły się oświetlające flary, a po chwili czuło się drganie ziemi od wybuchów bomb, zrzucanych na miasto. Po 10 - 15 minutach, patrząc w kierunku wsi Gieniusze, rozlała się po ciemnym horyzoncie krwawa łuna pożarów.
Odczuwało się coraz bardziej napiętą atmosferę, spowodowaną zbliżaniem się frontu. Wieczorami niebo w kierunku południowo-wschodnim pokrywało się łunami pożarów palących się wsi, co zwiastowało nieuchronne przybliżanie się działań wojennych do Sokółki. Ojciec wspólnie z naszym stryjem, wykopali obok stodoły, pod dwiema dużymi topolami, głęboki dół. Z góry zabezpieczyli go belkami, deskami, słomą i grubą warstwą ziemi. W ten sposób powstał pokaźnych rozmiarów schron ziemny. Ojciec w sadzie, pod wysokimi krzewami leszczyny, wykopał drugi dół. Ukrył w nim kufer, napełniony futrami, cenniejszą odzieżą i innymi drogocennymi rzeczami. Kufer zasypano, dół wyrównano i dla zamaskowana pokryto świeżą murawą. Niepokoje, jakie ogarniały rodziców przed nadciągającym frontem, do nas nie docierały.
Była ładna lipcowa pogoda. Jednego dnia po południu w kierunku wsi Kraśniany - Sokolany, w osłonie licznych myśliwców, na niskim pułapie, nadleciała duża formacja samolotów bombowych. Od strony ul. Kościelnej (dziś Ściegiennego - red.) zaczęła głośno odzywać się artyleria przeciwlotnicza i jazgotać karabiny maszynowe, nie czyniąc żadnej szkody samolotom. Już po wojnie dowiedziałem się, że celem tego nalotu był niemiecki punkt oporu na wzgórzu za Sokolanami. Na placu między kościołem, a budynkiem szkoły stał duży, drewniany barak. Jednej nocy podczas nalotu Rosjanie zrzucali tutaj bomby zapalające i barak spłonął. Jedna z bomb spadła na cmentarz przykościelny, w miejscu, gdzie dziś stoi pomnik AK. Lej od bomby był nieduży, ale ziemia paliła się od ładunku fosforowego. Na frontonie kościoła pw. św. Antoniego Padewskiego była czarna plama od materiału samozapalnego tej bomby, której odprysk padł na elewację.
W nocy 23 lipca 1944 roku odbył się nocny nalot sowieckich samolotów U2, znanych pod nazwą Kukuruźnik. Samoloty te, pomimo swej prymitywnej i prostej konstrukcji, stanowiły postrach Niemców. Potrafiły przeprowadzić atak bombowy, lecąc lotem ślizgowym z wyłączonymi silnikami. Pojawiały się nad atakowanym obiektem cicho jak nietoperze. Atak lotniczy przychodził jak grom z jasnego nieba. Nie było obrony przed tymi samolotami. Nie zdradzały swego położenia warkotem silników. Ponieważ front był już bardzo blisko, w tę noc rodzice spali "snem zająca", gotowi w każdej chwili uciekać do schronu. Tak się też stało. Nagle, w środku nocy nad miastem zapaliły się przerażająco jaskrawe flary. Zaskoczenie było tym większe, bo nikt nie słyszał warkotu nadlatujących samolotów. Na ziemi było widać każdy najdrobniejszy szczegół. Natychmiast cała rodzina została obudzona i w oślepiającym świetle flar, pędem biegliśmy do schronu. Za nami przybiegł zdyszany stryj Gustaw z żoną i synami. Rodzice z niepokojem obserwowali spadającą powoli flarę, zawieszoną nad stodołą sąsiada. Czekali czy sięgnie dachu budynku i spowoduje pożar. Nasza stodoła stała obok. Na szczęście, będąc już dosyć nisko, wypaliła się i zgasła. Wszyscy odetchnęli z ulgą.
Po zapaleniu się flar nadleciały następne samoloty - zjawy i rozpoczęły atak bombowy. Dało się słyszeć wybuchy spadających bomb, gdzieś w kierunku bożnicy żydowskiej. Atakowane były tory kolejowe. Bomby nie trafiły celu i spadły przy ul. Szkolnej. Lotnicy po dokonaniu swego dzieła, włączali silniki samolotów daleko poza miastem, gdzieś w rejonie Kurył.
Resztę nocy spędziliśmy w schronie. Rano okazało się, że zostały zburzone dwa domy przy ul. Szkolnej i w wyniku tego bombardowania zginęli: Bronisław Jackiewicz (lat 67), Jadwiga Zapolnik (lat 31) i Kamila Bućko (lat 36).
Po drugiej stronie skweru, naprzeciw naszej posesji, w dużym drewnianym budynku przy ul. 1 Maja nr 49 nocowali niemieccy lotnicy. Młodzi, postawni mężczyźni, w granatowych mundurach. Rano samochód ciężarowy odwoził ich w kierunku Grodna. Wieczorem wracali. Dwaj oficerowie nocowali w dużym pokoju u stryja. Pamiętam z rozmów stryja, że starali się nie zakłócać spokoju domowego. Przed udaniem się na spoczynek myli się rozbierając do pasa. W nocy, podczas tego nalotu przeprowadzonego przez kukuruźniki nie wytrzymali nerwowo i uciekli z domu stryja. Przyszli skryć się do naszego schronu, ale widząc, że bombardowanie nie było kontynuowane, nie weszli do środka. Stali przy schronie, aż do momentu pogaśnięcia flar.
(mab)