"Z mąki owsianej i zalanej wodą ciepłą robi się kisiel, to jest płyn kwaskowaty, gęstość płynu zależy od gustu. Taka potrawa wpół-płynna nazywa się u włościan litewskich żur- jedzą z chlebem. Drugą potrawą tej wieczerzy jest kapusta kiszona ugotowana na gęsto z grzybami suszonymi, ze śledziem albo też ze stynką"... Przypominamy jak wyglądał czas świąt Bożego Narodzenia na wsiach Sokólszczyzny pod koniec okresu pańszczyźnianego.
"Do ważnych uroczystości u włościan należą święta Bożego Narodzenia. W Polsce z innego tytułu mają znaczenia te święta - tam były umowy włościan poszukujących służby parobków, fornali1 (patrz przypisy poniżej - red.) i dlatego odzywał się na święty Szczepan2 człek pan - bo ten dzień był terminem kończącej się umowy. Ale na Litwie inne okoliczności nadawały oprócz znaczenia religijnego, jeszcze Boże Narodzenie było chwilą zawiązków małżeńskich. Podczas tych świąt przyjeżdżają swaty, gdzie są dziewczęta dorosłe, albo też jeśli jest młodzieniec do ożenienia, to odwiedzają rodzice upatrzonej dziewczyny na synową. Pospolicie na Boże Narodzenie jest zapas mięsa, jest kredyt u szynkarza na wódkę - więc w tej porze większy jest zapas do częstacji.
Przed nadejściem tych świąt ojciec dzieci mających wstąpić w związki małżeńskie, naprzód idzie do dworu i tu albo z samym panem bezpośrednio, albo za pośrednictwem ekonoma robi propozycyę ożenienia dzieci dorosłych i przedstawia osoby z którymi mają się łączyć. Przedstawia swoje widoki pod względem przysporzenia sił roboczych - bo to są pierwsze bodźce dla pana do zgodzenia się na plany ułożone przez rodziców. Odbywa się długa narada. Włościanie litewscy odznaczają się zimną rozwagą i mając zdrowy chłopski rozum umieją każdy interes wymotywować na korzyść swoją. Najczęściej po długich naradach, uzyskuje włościanin już stanowczy w tym przedmiocie wyrok i z nim wraca do żony i tu dopiero domowa narada, jak ten interes załatwić, jak przygotować jadła do częstacji. Gospodarz teraz myśli jak zboże sprzedać, z Żydem wejść w układy o trunek na święta, ale ważniejsze na ułożone wesele. Gospodyni też niesie na targ jaja, kurę, kiedy ma - płótno, nici albo sam len gotowy do przędzenia i spienięża wszystko na opłatę księdza i organistę.
Kiedy zbliżyła się Wigilia, przed dniem tej uroczystości, gospodarz jechał do miasteczka i kupił śledzi kilka i drobnej rybki zwanej stynką3. W tych okolicach gdzie mieszkałem sprzedawano w małych miasteczkach drobną rybkę, obficie poławiającą się w jeziorach augustowskich. Ma ona wielkie zalety, jest bardzo tania, za kwartę 5 groszy. Ususzona da się przechować rok cały. Dowóz jej z jezior dokonywa się w beczkach zimową porą. Mogą ją jeść dzieci bo jest prawie bez kości. Oprócz rybki gospodarz nakupi soli ilość dostateczną.
Przez cały adwent nie tylko starzy ale i dzieci zachowują post ścisły nie wyjmując niedzieli. W dzień Wigilii Bożego Narodzenia gospodyni myśli o przygotowaniu wieczerzy, którą włościanie nazywają kuciją4.
Wprzód nim opowiem o jadłach od wieków upowszechnionych na Litwie we wszystkich warstwach katolików, muszę tu dać pojęcie o tej uroczystości którą nazywają kolenda. Ta ceremonia kościelna bardzo jest ważną dla dzieci, a dokonywana dawnym porządkiem w duchu pasterskim jest użyteczną dla wiary, bo daje pasterzowi sposobność poznać dbałość rodziców o wychowanie ich dzieci, dbałość o czystość i zamożność domowych utensyliów5, łyżek, misek, garnków, posłania na łóżkach etc. W czasie adwentu włościanie na nabożeństwie w niedzielę, dowiadują się od organisty, którego dnia proboszcz przyjeżdża do wsi z kolendą. Spodziewając się tego przybycia, dzieci powtarzają katechizm, zaprowadzają porządek na ulicy, dziedzińcach, w sieniach i izbach mieszkalnych. Stroją dzieci w bieliznę świeżą i sami biorą odzież świąteczną. Przygotowywują ofiarę, czyli kolendę dla pasterza, jaja, bułkę chleba, czasem kurę, syrek, a dla organisty krup6, z pół-garnca7 pęcaku i trochę grochu. Wyczekując gromadnie pasterza, za przybyciem witają bez czapek, ukłonami. Proboszcz idzie od chaty do chaty poprzedzany organistą trzymającym dzwonek, kropidło i kociołek z wodą święconą. Za wejściem do izby całują ręce wszyscy, a kiedy poświęca izbę, wszyscy klękają i chylą głowy, na odezwę pasterza: „niech będzie pochwalony Jezus Chrystus" odpowiadają: „na wieki wieków amen". Kapłan mówi modlitwę, a następnie zwołuje dziatwę i egzaminuje z katechizmu. Stosownie do umiejętności okazanej albo chwali, albo gani i robi napomnienia nie tylko dzieciom ale i ich matce. Czasami gorliwi pasterze rozdają za nagrodę obrazki świętych poświęcone w kościele. Ostatecznie gospodarzowi organista kładzie na stole paczkę opłatków na których jest wyciśnięte wyobrażenie męki Chrystusa Pana i cyfr Matki Boskiej8. Organista ofiary zabiera i każe odnieść do bryczki pasterza. Po odwiedzeniu wszystkich domów, włościanie gromadnie żegnają pasterza, kobiety, dzieci otaczają bryczkę i na tem kończy się uroczystość kolendy.
Szlachta litewska wigilię nazywa wilią, włościanie zaś kucią. Potrawy konieczne na kucię są te: z mąki owsianej i zalanej wodą ciepłą robi się kisiel, to jest płyn kwaskowaty, gęstość płynu zależy od gustu. Taka potrawa wpół-płynna nazywa się u włościan litewskich żur- jedzą z chlebem. Drugą potrawą tej wieczerzy jest kapusta kiszona ugotowana na gęsto z grzybami suszonymi, ze śledziem albo też ze stynką. Trzecią potrawą pęcak - jęczmień otłukany i pozbawiony łuski. Właściwie jest to kasza ze śledziem. Czwartą - groch na gęsto gotowany, też śledziem okraszony. Niektórzy gotują marchew lub brukiew z kartoflami, gotowane gęsto i okraszone śledziem. Cały dzień nic nie biorą do ust, tak dorośli jako też i dzieci. Wieczorem prawie przed północą po opatrzeniu inwentarza wszyscy siadają do stołu. Gospodarz i gospodyni łamią opłatek, dzielą się ze wszystkiemi i składają sobie życzenia w bardzo prostych po rusińsku wyrazach „w mniejszych grzechach a w większych pociechach".
Po Bożym Narodzeniu obowiązki pańszczyźniane były nieuciążliwe. Dla mężczyzn młóćba9 zboża. Maszyn nie znano. Zwyczajnie człowiek jeden winien był przez dzień roboczy pół kopy snopów wymłócić. W dworach gdzie nie było przeciążenia, tam w osobnych dniach zboże wymłócone oczyszczano. Gdzie zaś officyaliści10 sami rządzili folwarkiem, tam dla przypochlebienia się, ekonom naglił jednego dnia roboczego do wymłócenia ziarna i oczyszczenia".
Przypisy:
1 fornal - robotnik folwarczny zajmujący się głównie końmi.
2 święty Szczepan - święto przypadające 26 grudnia.
3 stynka śródlądowa - niewielka ryba o ciele wrzecionowatym, pokrytym dużymi łuskami.
4 kucja, kutia - również tradycyjna potrawa wigilijna, przyrządzana z gotowanej pszenicy, kaszy
lub ryżu i utartego maku, z miodem i bakaliami.
5 utensylia (łac.) - sprzęty, naczynia, narzędzia.
6 krupy - kasze uzyskane przez obłuszczenie ziarna.
7 pół-garniec - miara objętości ciał płynnych i sypkich równa 1,41 1.
8 cyfry Matki Boskiej - zgodnie z symboliką biblijną jest to liczba 12.
9 młóćba - młócenie zboża.
10 dawn. osoba zatrudniona przy zarządzaniu majątkiem ziemskim.
Cytat pochodzi z książki "Obraz wsi sokólskiej połowy XIX wieku w rękopisie Adama Bućkiewicza". Redakcja Andrzej Garbuz, Radosław Tumiel. Sokółka 2011. Publikację wypożyczyć można np. w Bibliotece Publicznej w Sokółce.