2 marca kociołek cygański został wpisany na Listę Produktów Tradycyjnych, prowadzoną przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Proces rejestracji tej oryginalnej potrawy trwał bardzo długo. Przygotowaniem dokumentacji zajęło się działające w podsokólskiej wsi Stowarzyszenie Dziedzictwo Kulturowe Igrył.
Od 1 czerwca do 31 października 2014 roku Stowarzyszenie realizowało projekt "Z Romami nam po drodze – romskie jadło i muzyka, to co w duszy nam gra", dofinansowany z Funduszu Inicjatyw Obywatelskich. Uczestnicy projektu uczestniczyli w 15-godzinnym szkoleniu, prowadzonym przez pracowników PODR Szepietowo, dotyczącym produktu tradycyjnego i korzyści wynikających z rejestracji na listę ministerialną. Odbyły się także 12-godzinne międzypokoleniowe warsztaty kulinarne, w trakcie których przetestowano i opisano walory smakowe kociołka cygańskiego. W ramach wolontariatu Elżbieta Jakimik wspólnie z młodzieżą, przeprowadziła wywiady z najstarszymi gospodyniami z Igrył i Romami Podlasia. Wszystko to miało pozwolić na zgromadzenie dokumentacji potwierdzającej co najmniej 25-letnią tradycję kociołka cygańskiego.
W przygotowaniu wniosku pomogła Ewa Kulikowska, wówczas dyrektor Departamentu Rolnictwa i Obszarów Rybackich Urzędu Marszałkowskiego w Białymstoku, obecna burmistrz Sokółki. Wieloletnia badaczka kultury romskiej Elżbieta Jakimik zgromadziła materiał ikonograficzny oraz literaturę opisującą i potwierdzającą dziedzictwo kulinarne tej potrawy.
"15 października 2014 roku złożyliśmy wniosek z o wpis na Listę Produktów Tradycyjnych. Niebawem chcemy zarejestrować kolejną potrawę stanowiącą element dziedzictwa kulinarnego naszych przodków romskich. Będzie to ryba pieczona w glinie" - informuje Wojciech Januszkiewicz, prezes Stowarzyszenia Dziedzictwo Kulturowe Igrył. "W Polsce i poza jej granicami nie ma takiego bogactwa kulturowego i kulinarnego, jakim my dysponujemy. Cygańskie tabory odeszły w zapomnienie, Romowie przestali wędrować. Dzięki naszemu Stowarzyszeniu chcemy jednak ocalić od zapomnienia dziedzictwo kulturowe Romów, odtworzyć tabory cygańskie i prowadzić spotkania z kulturą, tradycjami i zwyczajami romskimi. Igryły stanowią swoisty produkt turystyczny, wokół którego tworzymy sposoby na przyciągnięcie turystów z kraju i zagranicy".
Kociołek cygański jest przygotowywany w Igryłach od czasu pojawienia się w tej wsi pierwszych Romów, czyli – jak podaje Uniwersał Komisji Obojga Narodów – od końca XVIII wieku. Podstawowy składnik potrawy to mięso z wiejskiej kury (ma bardzo aromatyczny zapach). W czasach, kiedy Romowie świadczyli usługi wróżbiarskie, w ramach zapłaty otrzymywali właśnie kurę. Na przestrzeni lat sposób przyrządzania potrawy uległ zmianie – stojący bezpośrednio na palenisku garnek żeliwny zastąpiono kociołkiem zawieszonym nad ogniskiem. Kurę wiejska często zastępuje też mięso z kupionego w sklepie kurczaka.
opr. (is)
Przepis na kociołek cygański (ze strony internetowej igryly.com):
Składniki:
- 10 dkg kiełbasy
- 20 dkg mięsa wieprzowego
- 40 dkg mięsa z kury
- 25 dkg kapusty świeżej
- 40 dkg ziemniaków
- 15 dkg marchewki
- 15 dkg cebuli
- 2 ząbki czosnku
- 25 dkg maki
- 10 dkg smalcu
- garść grzybów suszonych
- przyprawy (pieprz, listek laurowy, majeranek, owoc jałowca, sól)
Sposób wykonania:
Rozpalamy niewielkie ognisko i nad nim na trójnogu zawieszamy żeliwny kociołek z wodą. Suszone grzyby wcześniej zalewamy wrzątkiem. Myjemy, obieramy i kroimy w kostki ziemniaki, marchewkę w talarki (plastry grubsze), cebulę grubo w ósemki, czosnek drobno siekamy, natomiast świeżą kapustę szatkujemy dosyć grubo. Mięso kroimy w kostki, a kiełbasę w talarki. Do zawieszonego nad ogniskiem kociołka z wodą wrzucamy listek laurowy, owoc jałowca, ziele angielskie, odrobinę soli i pieprzu. Do zarzuconego przyprawami kociołka wrzucamy: grzyby odsączone, a uprzednio namoczone, mięso wieprzowe i marchewkę, gdyż te produkty wymagają najdłuższego gotowania. Gdy składniki uprzednio wrzucone są częściowo podgotowane (ok. 30 min.), należy wrzucić kolejne dodatki, tj. ziemniaki, kapustę, mięso z kury, cebulę i czosnek. Gdy wszystkie produkty wrzucone do kociołka osiągną odpowiednią miękkość, należy sporządzić ze smalcu i mąki na patelni zasmażkę. Zasmażkę zagęszczamy. W miarę potrzeby doprawimy kociołek do smaku solą i pieprzem oraz dodajemy majeranek, który nadaje aromatu potrawie. Wszystko zagotowujemy i zestawiamy z ognia. Podajemy z naszym wiejskim, swojskim chlebkiem.
Zdjęcia pochodzą z archiwum Muzeum Historycznego w Białymstoku, Białostockiego Muzeum Wsi oraz Stowarzyszenia Dziedzictwo Kulturowe Igrył: